Δεκεμβριανά 1944: αφιέρωμα στα βρώμικα μυστικά της Βρετανίας

killed_demonstrators_in_Athens_3-12-1944

Η διαδήλωση της 3ης Δεκέμβρη 1944 βάφτηκε στο αίμα και αποτέλεσε την εμπειρία που οδήγησε στα γεγονότα που αποκαλούνται «Δεκεμβριανά», ένα σημείο καμπής που στιγματίστηκε από την επέμβαση των Βρετανών στα εσωτερικά της χώρας. Οι Βρετανοί ήρθαν στην Αθήνα κατά το τέλος του ΒΠΠ και καλωσορίστηκαν ως σύμμαχοι, αλλά τελικά υλοποίησαν ένα σχέδιο -εμπνευστής του ο τότε ΥΠΕΞ της Βρετανίας, Τσώρτσιλ- που στόχο είχε να καθαρίσει η Ελλάδα από ανθρώπους που βρίσκονταν στα αριστερά στο φάσμα της εποχής. Εννοείται πως βασικός στόχος τους ήταν οι κομμουνιστές και το ΚΚΕ ως οργάνωση.

Δημοσιεύουμε από τον βρετανικού Observer (συγκρότημα Guardian) το άρθρο: «Αθήνα 1944: το βρώμικο μυστικό της Βρετανίας» (Ed Vulliamy, Helena Smith, 11/2014, μετάφραση της Λη Σαράφη με μικρές παρεμβάσεις της Γαλαρίας), το οποίο είναι άκρως ενδιαφέρον. Το άρθρο ρίχνει φως σε πολλές πτυχές της βρετανικής πολιτικής και στρατιωτικής επέμβασης στην Ελλάδα, σε διάφορες φάσεις όπως στην «Απελευθέρωση» και τα «Δεκεμβριανά», την δίωξη και καταστολή του Αντιστασιακού κινήματος, και τέλος τη συνεργασία τους με τους δοσίλογους και Ταγματασφαλίτες.

Οι δημοσιογράφοι ανατρέχουν στα βρετανικά αρχεία, συζητούν με τον ποιητή Τίτο Πατρίκιο, με τον ιστορικό Αντρέ Γερολυμάτο, ή αναφέρονται στα βιβλία του Μαρκ Μαζάουερ, της Νένης Πανουργιά και του Πολυμέρη Βόγλη, ενώ στέκονται με ενδιαφέρον στη φιγούρα του αγέραστου Μανώλη Γλέζου. 

Επιβεβαιώνεται, λοιπόν, από μία ακόμα πηγή και μάλιστα βρετανική, ότι για να συντρίψουν οι Βρετανοί το Αντιστασιακό κίνημα της Ελλάδας, χρειάστηκε να αμνηστεύσουν και να συνεργαστούν με τους ντόπιους συνεργάτες των Γερμανών, οι οποίοι «λόγω βιογραφικού» αλλά και φόβου για την κατάληξή τους αν δεν συνεργάζονταν με το νέο αφεντικό και κατάφερνε ένα αντιφασιστικό καθεστώς να ορθοποδήσει, δεν είχαν κανέναν ενδοιασμό να σκοτώσουν συμπατριώτες τους, ιδιαίτερα αν ήταν αριστεροί!

Πριν συνεχίσουμε, αξίζει να αναφέρουμε την τεράστια σημασία που είχε το Αντιστασιακό κίνημα της χώρας, και αυτή δεν περιορίζεται στη συμβολή του στη ήττα του ναζισμού, ούτε μόνο στην απελευθέρωση της χώρας από την κατοχή. Η επόμενη ημέρα θα έβρισκε τη χώρα ελεύθερη και νικητή το λαό που έδινε μάχη. Το δημοκρατικό προοδευτικό κίνημα, ακόμα κι αν σε ένα βαθμό ελεγχόταν (ή και χειραγωγούταν) από το ΚΚΕ (γεγονός που έθετε σίγουρα ζητήματα για το ποια θα ήταν η θέση της Ελλάδας ανάμεσα στους δύο συγκρουόμενους γίγαντες του ψυχρού πολέμου), θα μπορούσε να διορθώσει πολλές από τις στρεβλώσεις που «εγγενώς» έφερε το νεοελληνικό κατασκεύασμα που παρίστανε το έθνος-κράτος. Στρεβλώσεις οι οποίες προκάλεσαν και άλλες εθνικές τραγωδίες στον 20ο αιώνα και τα κατάλοιπά τους αντέχουν μέχρι και σήμερα (και των στρεβλώσεων και των τραγωδιών).

Με απλά λόγια: η συντριβή του Αντιστασιακού κινήματος «σκότωσε την Ελλάδα που ήταν έτοιμη να ανατείλει», ποδοπάτησε ότι ενδεχομένως θα μπορούσε να αναγεννήσει τη χώρα, να διαμορφώσει μια εθνική ταυτότητα -από και για το λαό- μακρυά και από ανυπόστατους δογματισμούς περί «γενετικής καθαρότητας» ή θρησκευτικών προνομίων ενός «περιούσιου λαού» εκλεκτού κάποιου Θεού. Αυτή η διαδικασία μπορεί να ήταν δύσκολη, αλλά είχε πιθανότητες να πετύχει και να βάλει τη χώρα σε μια κατεύθυνση ανεξαρτησίας, χωρίς ψευδαιθήσεις και χωρίς προστάτες (βλ. βασιλικές οικογένειες από την κεντρική Ευρώπη, ή πολιτικούς υπηρέτες των μεγάλων δυνάμεων).

Αντί μιας τέτοιας εξέλιξης, οι «φίλοι μας σύμμαχοι» βοήθησαν τα μάλα στην εγκαθίδρυση ενός ελληνικού κράτους δορυφόρου ξένων συμφερόντων, όπου τιμητικό ρόλο γενικού νταραβεριτζή πήραν τα πολιτικά και ηθικά κατακάθια: τυχοδιώκτες, προδότες, δοσίλογοι, χαφιέδες, δολοφόνοι.

Κλείνουμε το εισαγωγικό αυτό σημείωμα, τονίζοντας την ανάγκη να μελετηθούν αυτά τα ιστορικής σημασίας θέματα. Όταν μιλάμε για παρόν, μιλάμε για το παρόν που διαμόρφωσε ένα συγκεκριμένο παρελθόν. Αν πάλι θέλουμε να σκεφτούμε το μέλλον, πρέπει να λύσουμε πολλά από τα ζητήματα του παρελθόντος, να καταλάβουμε, να εμπεδώσουμε. Πολλοί για παράδειγμα μιλάνε για παλιούς εμφύλιους, για κίνδυνο νέων εμφυλίων, για παλιές και νέες επερχόμενες εθνικές καταστροφές. Αρκετοί από αυτούς, το κάνουν ξεχνώντας ή “ξεχνώντας” ποιοι είναι αυτοί που σκάβουν το αυλάκι στην εκάστοτε ιστορική συγκυρία, μέσα στο οποίο ρέει το νερό της ιστορίας.

Καλή ανάγνωση.

Υ.Γ. Το κείμενο είναι χωρισμένο σε δύο σελίδες.

separator

Αθήνα 1944: το βρώμικο μυστικό της Βρετανίας

Όταν 28 άμαχοι πολίτες σκοτώθηκαν στην Αθήνα, δεν ήταν οι Ναζί που θα έπρεπε να κατηγορήσει κάποιος, ήταν οι Βρετανοί. Ο Ed Vulliamy και η Έλενα Σμιθ αποκαλύπτουν πώς μια επαίσχυντη απόφαση του Τσώρτσιλ να στραφεί εναντίον των ανταρτών που είχαν πολεμήσει στο πλευρό μας στον πόλεμο έσπειρε τους σπόρους για την άνοδο της άκρας δεξιάς στην Ελλάδα σήμερα.

Σκοτωμένοι διαδηλωτές από βρετανικά και αστυνομικά πυρά (3-12-1944)

Η ημέρα που άλλαξε την ιστορία: τα πτώματα των άοπλων διαδηλωτών χτυπημένα από την Αστυνομία και τον βρετανικό στρατό στις 3 Δεκεμβρίου 1944.

«Τα βλέπω ακόμα μπροστά μου, δεν έχω ξεχάσει», λέει ο Τίτος Πατρίκιος. «Η αστυνομία της Αθήνας να πυροβολεί το πλήθος από τη στέγη της Βουλής στην πλατεία Συντάγματος. Οι νέοι και οι νέες να κείτονται στο έδαφος σε λίμνες αίματος, ο κόσμος να ορμάει κάτω στα σκαλιά σοκαρισμένος σε απόλυτο πανικό».

Και έπειτα ήρθε μια σημαδιακή στιγμή: η απερισκεψία της νιότης του Τίτου, το πάθος για την δικαιοσύνη τον έκανε να αψηφήσει τον κίνδυνο: «Ανέβηκα στο σιντριβάνι στο κέντρο της πλατείας, αυτό που είναι ακόμα και σήμερα εκεί, και άρχισα να φωνάζω: “Σύντροφοι, μη διαλύεστε! Η νίκη θα είναι δική μας! Μη φεύγετε. Η ώρα ήρθε. Θα νικήσουμε!”».

«Ήμουν βαθειά πεπεισμένος ότι θα νικούσαμε», λέει σήμερα. Όμως δεν υπήρξε νίκη εκείνη τη μέρα, στο βαθμό που δεν υποκρινόταν κανένας πως η χώρα που μόλις πριν έξι εβδομάδες είχε απελευθερωθεί από το Ράιχ του Αδόλφου Χίτλερ, όδευε προς αιματηρό εμφύλιο πόλεμο.

Ακόμα και σήμερα, στα 86 του χρόνια (σσ. το 2014) – ο Πατρίκιος γελάει με τον εαυτό του που έφτασε αυτή την ηλικά- ο ποιητής θυμάται σκηνή-σκηνή, πυροβολισμό-πυροβολισμό, όλα όσα διαδραματίστηκαν στην κεντρική πλατεία της πολιτικής ζωής της Ελλάδας το πρωινό της 3ης Δεκέμβρη 1944.

Εκείνη ήταν η ημέρα, που ο βρετανικός στρατός, ενώ ήταν ακόμα σε πόλεμο εναντίον της Γερμανίας, άνοιξε πυρ – και εξόπλισε τους ντόπιους συνεργάτες των Ναζί ώστε να πυροβολούν κι αυτοί – εναντίον πλήθους πολιτών που διαδήλωναν υποστηρίζοντας τους παρτιζάνους με τους οποίους η Βρετανία ήταν σύμμαχος για τρία χρόνια.

Το πλήθος κρατούσε ελληνικές, αμερικανικές, βρετανικές και σοβιετικές σημαίες και φώναζε: «Ζήτω ο Τσώρτσιλ, ζήτω ο Ρούσβελτ, ζήτω ο Στάλιν» υποστηρίζοντας τους Συμμάχους.

Στις 3 Δεκέμβρη σκοτώθηκαν είκοσι οχτώ άμαχοι, κυρίως νέα αγόρια και κορίτσια, ενώ εκατοντάδες τραυματίστηκαν. «Πιστεύαμε ότι θα ήταν μια διαδήλωση όπως οι άλλες», θυμάται ο Πατρίκιος.  «Κανείς δεν ανέμενε να γίνει αιματοχυσία».

Η λογική της Βρετανίας ήταν βάναυση και ύπουλη: ο πρωθυπουργός Γουίνστον Τσώρτσιλ θεωρούσε ότι η επιρροή που είχε το Κομμουνιστικό Κόμμα στο ΕΑΜ (το Εθνικό Απελευθερωτικό Μέτωπο) – το αντιστασιακό κίνημα που ο ίδιος είχε υποστηρίξει στη διάρκεια του πολέμου – είχε πάρει μεγαλύτερες διαστάσεις απ’ ότι ο ίδιος υπολόγιζε και διακυβεύονταν το σχέδιό του για την επιστροφή του βασιλιά της Ελλάδας στην εξουσία, και το σταμάτημα του κομμουνισμού. Έτσι ο Τσώρτσιλ άλλαξε πολιτική, και υποστήριζε πια τους συνεργάτες του Χίτλερ εναντίον των, έως πριν λίγο, συμμάχων του.

Εκτός από τον 16χρονο Τίτο Πατρίκιο εκείνη τη μέρα διαδήλωναν και άλλοι που στη συνέχεια θα γίνονταν εξέχοντα μέλη της αριστεράς. Ο Μίκης Θεοδωράκης, ο διάσημος συνθέτης και σύμβολο της νεότερης ελληνικής ιστορίας, βούτηξε μια ελληνική σημαία στο αίμα των νεκρών της 3ης Δεκέμβρη. Όπως και ο Πατρίκιος, ο Μίκης Θεοδωράκης ήταν μέλος της ΕΠΟΝ. Και όπως και ο Πατρίκιος, ο Θεοδωράκης γνώριζε ότι η χώρα του είχε αλλάξει. Πριν περάσουν λίγες μέρες, τα αεροπλάνα spitfire και beaufighter της βρετανικής πολεμικής αεροπορίας σφυροκοπούσαν τα προπύργια της αριστεράς καθώς ξεκινούσε η Μάχη της Αθήνας – γνωστή στην Ελλάδα σαν «Τα Δεκεμβριανά» – η μάχη που έδιναν οι Βρετανοί, όχι εναντίον των Ναζί, αλλά με τους υποστηρικτές των Ναζί εναντίον των ελλήνων αντιστασιακών. 

«Ακόμα θυμάμαι τη μυρωδιά της καταστροφής. Οι όλμοι έπεφταν σαν βροχή και συνεχώς τα αεροπλάνα στόχευαν εναντίον μας. Ακόμα και σήμερα, έπειτα από τόσα χρόνια, ο ήχος των αεροπλάνων σε πολεμικές ταινίες με κάνει και ζαρώνω από τον φόβο», λέει με θλίψη ο Πατρίκιος.

Ακολούθησε η καθοδική πορεία της Ελλάδας προς τον καταστροφικό εμφύλιο πόλεμο: ένα σκληρό και αιματηρό επεισόδιο της Βρετανικής και Ελληνικής ιστορίας που κάθε έλληνας νιώθει στο πετσί του -με διαφορετικό τρόπο, ανάλογα με την πλευρά που υποστηρίζει- το οποίο όμως παραμένει κατά ένα περίεργο τρόπο ανείπωτο στην Βρετανία, ίσως από ντροπή, ίσως από την αλαζονεία της έλλειψης ενδιαφέροντος. Αυτό το κομμάτι της ιστορίας είναι άγνωστο στα εκατομμύρια Βρετανών που απολαμβάνουν τις ελληνικές αρχαιότητες ή χορεύουν στο στυλ του Mamma Mia! στις ντίσκο των νησιών.

Η κληρονομιά αυτής της προδοσίας στοιχειώνει έκτοτε την Ελλάδα, ρίχνοντας τη σκιά του πάνω στην περίοδο αναταραχής και βίας που ξέσπασε το 2008, μετά τη δολοφονία ενός μαθητή από την αστυνομία -μια περίοδος που αποκαλείται επίσης «Δεκεμβριανά»- και δημιούργησε έκτοτε μιαν άβυσσο ανάμεσα στην Αριστερά και τη Δεξιά.

«Η εξέγερση του Δεκέμβρη 1944 και ο Εμφύλιος πόλεμος του 1946-49 έχει εμποτίσει το παρόν», λέει ο εξέχων ιστορικός André Γερολυμάτος, «επειδή ποτέ δεν είχαμε συμφιλίωση. Μετά τον πόλεμο οι κοινωνίες της Γαλλίας ή της Ιταλίας σέβονταν εκείνους που είχαν πολεμήσει τους Ναζί, πέρα από ιδεολογία. Στην Ελλάδα, αν είχες πολεμήσεις τους Ναζί, βρισκόσουν στην φυλακή και περνούσες από βασανιστήρια που σου έκαναν αυτοί που είχαν συνεργαστεί με τους Ναζί, και τώρα τους διέταζαν οι Βρετανοί. Αυτό το έγκλημα δεν τιμωρήθηκε ποτέ και πολλά από αυτά που συμβαίνουν σήμερα στην Ελλάδα είναι το αποτέλεσμα των εκκρεμοτήτων του παρελθόντος.»

Πριν τον πόλεμο, κυβερνούσε την Ελλάδα μια φιλοβασιλική δικτατορία που είχε σαν έμβλημα το φασιστικό τσεκούρι και την κορώνα, έμβλημα που εξέφραζε την διχοτόμηση που συνέβη μόλις ξεκίνησε ο πόλεμος: ο δικτάτορας Ιωάννης Μεταξάς, είχε εκπαιδευτεί σαν αξιωματικός στην Αυτοκρατορική Γερμανία, ενώ ο βασιλεύς Γεώργιος Β’ -θείος του πρίγκιπα Φιλίππου, του σημερινού Δούκα του Εδιμβούργου- ήταν συνδεδεμένος με την Βρετανία. Η Ελληνική αριστερά στο μεταξύ, είχε ενισχυθεί από μια τεράστια εισροή πολιτικοποιημένων προσφύγων και φιλελεύθερων διανοούμενων από τη Μικρά Ασία, που στοιβάζονταν στις παραγκουπόλεις του Πειραιά και των εργατικών περιοχών της Αθήνας. Δικτάτορας και βασιλιάς ήταν ένθερμοι αντικομμουνιστές.

Ο Μεταξάς έθεσε εκτός νόμου το ΚΚΕ, φυλακίζοντας και βασανίζοντας τα μέλη του, τους υποστηρικτές του και όποιον δεν αποδεχόταν την «εθνική ιδεολογία», σε στρατόπεδα και φυλακές, ή στέλνοντάς τους στην εξορία.

Όταν ξεκίνησε ο πόλεμος, ο Μεταξάς απέρριψε το τελεσίγραφο του Μουσολίνι να παραδοθεί, και τάχθηκε με το μέρος της Αγγλο-ελληνικής συμμαχίας. Οι Έλληνες πολέμησαν γενναία και νίκησαν τους Ιταλούς αλλά δεν μπόρεσαν να αντισταθούν στη Βέρμαχτ. Στο τέλος Απριλίου 1941, οι δυνάμεις του Άξονα επέβαλαν μια σκληρή κατοχή στη χώρα. Οι Έλληνες -στην αρχή αυθόρμητα και στην συνέχεια οργανωμένα- αντιστάθηκαν.

Όμως, όπως σημείωσε η βρετανική Διεύθυνση Ειδικών Επιχειρήσεων (SOE), «οι δεξιοί και φιλομοναρχικοί καθυστέρησαν πολύ στην απόφαση να αντισταθούν», και έτσι δεν ήταν χρήσιμοι στους Βρετανούς.

Έτσι οι φυσικοί σύμμαχοι της Βρετανίας ήταν το ΕΑΜ, μια συμμαχία αριστερών και αγροτικών κομμάτων στην οποία το ΚΚΕ ήταν κυρίαρχο αλλά οπωσδήποτε δεν εξέφραζε το σύνολό της, και το παρτιζάνικο τμήμα του, ο ΕΛΑΣ.

Δεν μπορεί να αποδοθεί εύκολα η φρίκη της Κατοχής. Ο καθηγητής Μαρκ Μαζάουερ στο βιβλίο του «Στην Ελλάδα του Χίτλερ» περιγράφει τα τρομερά μπλόκα -όπου τα πλήθη συγκεντρώνονταν με τη βία και μασκοφόροι προδότες κατέδιδαν τους υποστηρικτές του ΕΛΑΣ στην Γκεστάπο και τα Τάγματα Ασφαλείας που στη συνέχεια τους εκτελούσαν.

Τα Τάγματα Ασφαλείας είχαν δημιουργηθεί από την κυβέρνηση συνεργατών ώστε να βοηθούν τους Ναζί. Το ξεγύμνωμα και οι βιαιοπραγίες κατά των γυναικών ήταν συνηθισμένες μέθοδοι για να αποσπαστούν “ομολογίες“.

Οι μαζικές εκτελέσεις γίνονταν με τον Γερμανικό τρόπο: σε δημόσιο χώρο ώστε να εκφοβίζουν. Οι κρεμασμένοι αφήνονταν στα δέντρα φρουρούμενοι από τα Τάγματα Ασφαλείας ώστε να μην τους πάρουν οι δικοί τους.

Ο ΕΛΑΣ απαντούσε οργανώνοντας καθημερινές αντεπιθέσεις εναντίον των Γερμανών και των συνεργατών τους. Το αντάρτικο κίνημα γεννήθηκε στην Αθήνα αλλά μεγάλωσε στα χωριά, κι έτσι η ύπαιθρος της Ελλάδας σταδιακά απελευθερώνονταν. Η SOE συμμετείχε, ο ρόλος του ταξίαρχου Έντυ Μάγιερς και του “Μόντυ” Γουντχάους έγινε διάσημος στα στρατιωτικά χρονικά με την ανατίναξη της γέφυρας του Γοργοποτάμου το 1942 και σε άλλες επιχειρήσεις με τους αντάρτες.

Το φθινόπωρο του 1944, η Ελλάδα ήταν κατεστραμμένη από την κατοχή και το λιμό. Μισό εκατομμύριο είχαν πεθάνει, το 7% του πληθυσμού. Ο ΕΛΑΣ όμως είχε απελευθερώσει δεκάδες χωριά εγκαθιδρύοντας κυβέρνηση που διοικούσε τμήματα της επικράτειας ενώ το επίσημο κράτος είχε συρρικνωθεί. Μετά την υποχώρηση των Γερμανών, ο ΕΛΑΣ κράτησε τους 50.000 οπλισμένους αντάρτες του μακριά από την πρωτεύουσα. Τον Μάιο του 1944 συμφώνησε να έρθουν στην Ελλάδα βρετανικά στρατεύματα και να τεθούν οι αντάρτες υπό τη διοίκηση του στρατηγού Ρόναλντ Σκόμπι.

Στις 12 Οκτωβρίου οι Γερμανοί εκκένωσαν την Αθήνα. Μερικοί αγωνιστές του ΕΛΑΣ βρίσκονταν ήδη στην πρωτεύουσα και  απήλαυσαν τον φρέσκο αέρα της ελευθερίας για τις έξι μέρες που μεσολάβησαν από την Απελευθέρωση ως την άφιξη των Βρετανών. Ένας αντάρτης συγκεκριμένα, 92 χρονών σήμερα, είναι ένας θρύλος της νεότερης Ελλάδας.

Churchill_Athens_1944

Ο Churchill αποβιβάζεται από το πλοίο ΑΙΑΣ, πηγαίνοντας σε σύσκεψη. Στο βάθος η Αθήνα. Φωτογραφία: Crown Copyright. IWM/Imperial War Museum

Μέσα κι έξω από το Ευρωπαϊκό κοινοβούλιο στις Βρυξέλες, ξεχωρίζει ένας άντρας με ψαράδικο κασκέτο, με μουστάκι και μια χαίτη άσπρων μαλλιών. Είναι ο Μανώλης Γλέζος, ο πρεσβύτερος ευρωβουλευτής του αριστερού ελληνικού κόμματος ΣΥΡΙΖΑ.

Ο Γλέζος είναι ένας άνθρωπος ταπεινού μεγαλείου. Στις 30 Μαΐου 1941, σκαρφάλωσε στην Ακρόπολη με έναν άλλον αντιστασιακό και έσκισε την σβάστικα που είχαν σηκώσει οι Ναζί ένα μήνα πριν.

Συνελήφθη από την Γκεστάπο το 1942, βασανίστηκε και αρρώστησε με φυματίωση. Απέδρασε, συνελήφθη δυο φορές, τη δεύτερη από συνεργάτες των κατακτητών. Θυμάται ότι καταδικάστηκε σε θάνατο τον Μάιο του 1944, λίγους μήνες πριν φύγουν οι Γερμανοί από την Αθήνα, «Μου είπαν ότι είχαν ήδη ανοίξει τον τάφο μου». Η εκτέλεσή του δεν έγινε τότε όπως και στη διάρκεια του Εμφυλίου πολέμου όταν η διεθνής κινητοποίηση προσωπικοτήτων, -ανάμεσά τους ο στρατηγός Ντε Γκωλ, ο Ζαν Πωλ Σαρτρ και ο αρχιεπίσκοπος του Καντέρμπουρι- τον έσωσε από τις σφαίρες του εκτελεστικού αποσπάσματος.

Εβδομήντα χρόνια μετά, ο Γλέζος είναι το σύμβολο της ελληνικής αριστεράς και ταυτόχρονα θεωρείται η μεγαλύτερη εν ζωή αυθεντία στην ιστορική περίοδο της Αντίστασης. «Οι Άγγλοι ως σήμερα, υποστηρίζουν ότι απελευθέρωσαν την Ελλάδα και την έσωσαν από τον κομμουνισμό», λέει.

«Αυτό όμως είναι το κύριο πρόβλημα: Ποτέ δεν μας απελευθέρωσανΗ Ελλάδα απελευθερώθηκε στις 12 Οκτωβρίου από την Αντίσταση, όλο το φάσμα της, όχι μόνο το ΕΑΜ. Ήμουν εκεί, στους δρόμους – όπως όλος ο κόσμος – φωνάζοντας “Ελευθερία” “Λαοκρατία!”»

Οι Βρετανοί έφτασαν στις 18 Οκτωβρίου, εγκατέστησαν κυβέρνηση υπό τον Γεώργιο Παπανδρέου και προετοίμαζαν την αποκατάσταση του βασιλιά.

«Από τη στιγμή που έφτασαν, ο λαός και η Αντίσταση τους υποδέχτηκε σαν συμμάχους. Με σεβασμό και φιλικά αισθήματα. Δεν είχαμε ιδέα ότι πρόδιδαν εμάς και τα δικαιώματά μας», θυμάται ο Γλέζος.

Πριν περάσει λίγος καιρός, το ΕΑΜ παραιτήθηκε από την κυβέρνηση απογοητευμένο από την απαίτηση να αφοπλιστούν οι αντάρτες. Οι διαπραγματεύσεις για τον αφοπλισμό διεκόπησαν στις 2 Δεκεμβρίου.

Οι επίσημες βρετανικές θέσεις βρίσκονται στα αρχεία του υπουργικού συμβουλίου και άλλα έγγραφα [στην έδρα των Δημόσιων Αρχείων κοντά στο Λονδίνο].

Ήδη, στις 17 Αυγούστου 1944, ο Τσώρτσιλ είχε γράψει ένα “προσωπικό και άκρως απόρρητο” υπόμνημα προς τον πρόεδρο Φρανκλίνο Ρούσβελτ στο οποίο ανέφερε: «το υπουργικό συμβούλιο πολέμου και ο υπουργός Εξωτερικών είναι προβληματισμένοι για το τι θα συμβεί στην Αθήνα και την Ελλάδα όταν “σπάσουν” οι Γερμανοί και αρχίζουν την εκκένωση της χώρας. Αν υπάρξει μεγάλο χάσμα από τη στιγμή της αποχώρησης της Γερμανικής διοίκησης από την Αθήνα μέχρι την εγκατάσταση οργανωμένης κυβέρνησης, είναι πιθανό ότι το ΕΑΜ και τα ακραία κομμουνιστικά στοιχεία θα αποπειραθούν να καταλάβουν την πόλη».

«Όμως αυτό που επιθυμούσαν οι μαχητές της ελευθερίας», επιμένει ο Γλέζος, «ήταν ακριβώς αυτό που είχε επιτευχθεί στη διάρκεια του πολέμου: ένα κράτος στο οποίο διοικούσε ο λαός για το λαό. Δεν υπήρχε σχέδιο κατάληψης της Αθήνας όπως διατείνονταν ο Τσώρτσιλ. Αν θέλαμε κάτι τέτοιο θα το κάναμε πριν φτάσουν οι Βρετανοί».

Στη διάρκεια του Νοεμβρίου 1944, οι Βρετανοί ξεκίνησαν τη συγκρότηση της Εθνοφυλακής με στόχο την αστυνόμευση της Ελλάδας και τον αφοπλισμό των πολιτοφυλακών της Κατοχής. «Στην πραγματικότητα, ο αφοπλισμός αφορούσε μόνον τον ΕΛΑΣ, εξηγεί ο Γερολυμάτος, και όχι αυτούς που είχαν συνεργαστεί με τους Ναζί». Ο Γερολυμάτος γράφει στο υπό έκδοση βιβλίο του “The International Civil War” (Ο Διεθνής Εμφύλιος Πόλεμος), για το πώς στα μέσα Νοεμβρίου οι Βρετανοί άρχισαν να απελευθερώνουν τους αξιωματικούς των Ταγμάτων Ασφαλείας… και σύντομα μερικοί απ’ αυτούς περπατούσαν στους δρόμους της Αθήνας φορώντας νέες στολές

Ο Βρετανικός στρατός βοηθούσε ώστε οι μονάδες που είχαν συνεργαστεί με τους κατακτητές να ενσωματωθούν στον νέο ελληνικό στρατό και τις δυνάμεις ασφαλείας. Ένα υπόμνημα της SOE συνιστούσε στη βρετανική κυβέρνηση «να μην συνδέσει εμφανώς τις ενέργειές της με αυτό το σχέδιο».

Στη συζήτηση που είχαμε μαζί του, ο Γερολυμάτος είπε: «Ο ΕΛΑΣ διαπίστωνε ότι με την άφιξη των Βρετανών, ορισμένοι ανώτεροι αξιωματικοί των Ταγμάτων Ασφαλείας και της Ειδικής Ασφάλειας κυκλοφορούσαν ελεύθεροι στους δρόμους. Η Αθήνα του 1944 ήταν μικρή πόλη και εύκολα μπορούσες να πέσεις πάνω τους. Οι Βρετανοί ανώτεροι αξιωματικοί ήξεραν καλά τι έκαναν, παρά το γεγονός ότι τα μέλη των Ταγμάτων Ασφαλείας ήταν αποβράσματα».

Ο Γερολυμάτος υπολογίζει ότι περίπου 12.000 Ταγματασφαλίτες απελευθερώθηκαν από το στρατόπεδο στο Γουδί και ενσωματώθηκαν στην Εθνοφυλακή στα Δεκεμβριανά, ενώ 228 είχαν αποκατασταθεί στις τάξεις του στρατού.

Η βρετανική αντίληψη ότι οι κομμουνιστές ετοίμαζαν επανάσταση ενέπιπτε στα πλαίσια της αποκαλούμενης Συμφωνίας των Ποσοστών, που είχε γίνει μεταξύ των Τσώρτσιλ και Στάλιν στη Μόσχα στις 9 Οκτωβρίου 1944, με κωδικό όνομα «η σύσκεψη Τολστόι». Οι όροι της Συμφωνίας που ο Τσώρτσιλ αποκάλεσε «το πονηρό έγγραφο», προέβλεπαν το μοίρασμα της νοτιοανατολικής Ευρώπης σε ζώνες επιρροής, με τις οποίες χοντρικά ο Στάλιν πήρε τη Ρουμανία και τη Βουλγαρία, ενώ η Βρετανία πήρε την Ελλάδα ώστε να κρατήσει τη Ρωσία μακριά από τη Μεσόγειο.

«Το προφανές θα ήταν να ενσωματωθεί ο ΕΛΑΣ στον ελληνικό στρατό», λέει ο Γερολυμάτος. «Οι αξιωματικοί του ΕΛΑΣ, πολλοί από τους οποίους είχαν υπηρετήσει στον στρατό προπολεμικά, θεώρησαν ότι αυτό θα συνέβαινε – όπως είχε κάνει ο Ντε Γκωλ με τους Γάλλους κομμουνιστές της Αντίστασης όταν είπε: “Η Γαλλία απελευθερώθηκε, πάμε τώρα να πολεμήσουμε κατά της Γερμανίας!”».

Όμως οι Βρετανοί και η ελληνική εξόριστη κυβέρνηση αποφάσισαν από νωρίς να μην συμπεριλάβουν τους αξιωματικούς και αντάρτες του ΕΛΑΣ στον νέο στρατό. Ο Τσώρτσιλ επεδίωκε την επιστροφή του βασιλιά και τη σύγκρουση με το ΚΚΕ. Πίστευε ότι η μοναρχία θα βοηθούσε στην επανεγκατάσταση της έννομης τάξης και της προπολεμικής πολιτικής ελίτ. Το ΕΑΜ -ΕΛΑΣ, πέρα από τη σχέση του με το ΚΚΕ, αντιπροσώπευε μια επαναστατική δύναμη και αλλαγή».

«Στο μεταξύ», λέει ο Γερολυμάτος, «οι έλληνες κομμουνιστές είχαν αποφασίσει να μην αποπειραθούν να καταλάβουν την εξουσία τουλάχιστον ως το τέλος Νοεμβρίου – αρχές Δεκεμβρίου 1944. Το ΚΚΕ επιθυμούσε την προώθηση μιας κεντροαριστερής κυβέρνησης στην οποία θα συμμετείχε». Στη γραμμή των λόγων του Γλέζου ο Γερολυμάτος λέει: «αν ήθελαν να κάνουν επανάσταση δεν θα άφηναν 50.000 οπλισμένους αντάρτες μακριά από την πρωτεύουσα μετά την Απελευθέρωση, θα τους έφερναν στην Αθήνα».

Με τη στρατολόγηση των συνεργατών των κατακτητών, οι Βρετανοί άλλαξαν τη δομή της διοίκησης, υποδεικνύοντας ότι το παλιό καθεστώς είχε επιστρέψει. «Ο Τσώρτσιλ επιθυμούσε τη σύγκρουση», λέει ο Γερολυμάτος.

«Πρέπει να θυμόμαστε ότι οι βρετανοί δεν έδωσαν μάχη για την Ελλάδα. Ένα μεγάλο μέρος των βρετανικών στρατευμάτων που αποβιβάστηκαν ήταν διοικητικοί, όχι μάχιμοι. Όταν ξεκίνησε η σύγκρουση το Δεκέμβρη, οι Βρετανοί και η ελληνική κυβέρνηση απελευθέρωσαν τους Ταγματασφαλίτες από το Γουδί. Αυτοί ήξεραν πώς να πολεμούν στους δρόμους της πόλης επειδή το είχαν κάνει επί Κατοχής. Πολέμησαν εναντίον του ΕΛΑΣ στην Κατοχή και το ξαναέκαναν τώρα με ζήλο.»

Το πρωί της Κυριακής 3 Δεκεμβρίου ήταν ηλιόλουστο. Πολλές χιλιάδες Ελλήνων δημοκρατικών, αντιμοναρχικών, σοσιαλιστών και κομμουνιστών, ξεκίνησαν προς την πλατεία Συντάγματος. Η αστυνομική περίφραξη τους έκλεινε το δρόμο αλλά πολλές εκατοντάδες πέρασαν.

Καθώς πλησίαζαν στην πλατεία ένας άνδρας με στρατιωτική στολή φώναξε: «Πυροβολήστε τους μπάσταρδους!».

Η θανάσιμη ομοβροντία κράτησε μισή ώρα. Προέρχονταν από τη στέγη του κτιρίου της Βουλής και της έδρας του επιτελείου των Βρετανών στο ξενοδοχείο Μεγάλη Βρετανία. Το μεσημέρι ένα δεύτερο πλήθος διαδηλωτών μπήκε στην πλατεία έως ότου αυτή γέμισε με 60.000 ανθρώπους. Μετά από αρκετές ώρες μια μονάδα βρετανών αλεξιπτωτιστών καθάρισε την πλατεία. Η Μάχη της Αθήνας είχε ξεκινήσει και ο Τσώρτσιλ είχε επιτέλους τον πόλεμο που ήθελε.

Ο Μανώλης Γλέζος ήταν άρρωστος εκείνο το πρωί από την φυματίωση που τον ταλαιπωρούσε. «Όμως όταν άκουσα τι είχε συμβεί, σηκώθηκα από το κρεβάτι” θυμάται. Την επόμενη μέρα, βρίσκονταν στους δρόμους, θυμωμένος και αποφασισμένος, αφοπλίζοντας σταθμούς χωροφυλακής. Όταν οι Βρετανοί έστειλαν μια τεθωρακισμένη μονάδα εναντίον τους, αυτός και οι σύντροφοί του ήταν έτοιμοι.

«Υπογραμμίζω το γεγονός», λέει, «ότι προτίμησαν να χρησιμοποιήσουν τον στρατό εναντίον μας αντί να πολεμήσουν εναντίον των Γερμανών!». Όταν τα βρετανικά τανκς ανέβαιναν από το λιμάνι του Πειραιά τα περίμενε: «Θυμάμαι ότι ανέβαιναν από την Ιερά Οδό. Ήμαστε σε οδόφραγμα. Εξουδετέρωσα τρία τανκς. Χύθηκε πολύ αίμα, ήταν μεγάλη μάχη, έχασα πολλούς πολύ καλούς φίλους. Ήταν δύσκολο να πυροβολήσεις, δύσκολο να σκοτώσεις βρετανό στρατιώτη – ήταν σύμμαχοί μας. Όμως τώρα προσπαθούσαν να καταστρέψουν τη λαϊκή θέληση, και είχαν κηρύξει πόλεμο εναντίον του λαού μας».

Στην κορύφωση της μάχης, λέει ο Γλέζος, οι Βρετανοί έστησαν ελεύθερους σκοπευτές πάνω στην Ακρόπολη. «Ούτε οι Γερμανοί δεν είχαν κάνει κάτι τέτοιο. Πυροβολούσαν κάτω τους στόχους του ΕΑΜ αλλά εμείς δεν απαντούσαμε για να μη βλάψουμε το μνημείο».

Στις 5 Δεκεμβρίου, ο Σκόμπι επέβαλε στρατιωτικό νόμο και την επόμενη μέρα διέταξε τον από αέρος βομβαρδισμό της εργατικής γειτονιάς του Μετς. «Βρετανικές και κυβερνητικές δυνάμεις», λέει η ανθρωπολόγος Νένη Πανουργιά στη μελέτη της για τις οικογένειες της εποχής, «είχαν στην διάθεσή τους βαρύ οπλισμό, τανκς, αεροπορία και έναν πειθαρχημένο στρατό, μπορούσαν να κάνουν επιδρομές στην πόλη, καίγοντας, βομβαρδίζοντας σπίτια και πεζοδρόμια, διαχωρίζοντας την πόλη… Τα Γερμανικά τανκς είχαν αντικατασταθεί από Βρετανικά, τα SS και οι αξιωματικοί της Γκεστάπο, από βρετανούς στρατιώτες». Το σπίτι του ηθοποιού Μίμη Φωτόπουλου που καταστράφηκε από τη φωτιά, είχε το πορτραίτο του Τσώρτσιλ πάνω από το τζάκι.

«Θυμάμαι να φωνάζω συνθήματα στα αγγλικά, στη διάρκεια μιας μάχης στην πλατεία Κουμουνδούρου, είχα δυνατή φωνή και πίστευα ότι θα με άκουγαν», λέει ο ποιητής Τίτος Πατρίκιος στη συζήτησή μας στο διαμέρισμά του. «”Είμαστε αδέρφια, δεν μας χωρίζει τίποτα, ελάτε μαζί μας!”. Αυτά τους φώναζα, ελπίζοντας ότι θα υποχωρούσαν. Και ακριβώς τη στιγμή που είχα σηκώσει το κεφάλι μου πάνω από τον τοίχο, μια σφαίρα πέρασε ξυστά πάνω από το κράνος μου. Αν δεν με τραβούσε κάτω ο Βαγγέλης Γκούφας ο ποιητής που στεκόταν δίπλα μου, θα ήμουν νεκρός».

women_on_knees_Athens_1944

Στα γόνατα: οι γυναίκες διαμαρτύρονται για τους σκοτωμούς. Φωτογραφία: Dmitri Kessel/The LIFE Picture Collection/Getty

Χαμογελάει στη σκέψη ότι λίγους μήνες μετά τους σκοτωμούς στην πλατεία, επέστρεψε στα θρανία, σπουδάζοντας αγγλικά σε καλοκαιρινό τμήμα του Βρετανικού Συμβουλίου.

«Ήμαστε εχθροί, αλλά την ίδια στιγμή ήμαστε και φίλοι. Σε μια μάχη βρέθηκα κοντά σ’ έναν τραυματισμένο βρετανό στρατιώτη και τον μετέφερα στο νοσοκομείο. Του έδωσα κι ένα αγγλικό βιβλίο που είχα, το “Kidnapped” του Στήβενσον κι εκείνος το κράτησε“.

Είναι διαφωτιστική η αλληλογραφία με τις ανταποκρίσεις των βρετανών στρατιωτών από την Αθήνα, όπως επελέγησαν από τον επικεφαλής της λογοκρισίας και βρίσκονται σήμερα στα βρετανικά Δημόσια Αρχεία. Δεν φαίνεται πουθενά ότι ο εχθρός τους είναι πρώην σύμμαχος, πολλοί μάλιστα νομίζουν ότι πολεμούν εναντίον μιας δύναμης που υποστηρίζεται από τους Γερμανούς. 

Ένας αξιωματικός γράφει: «Ο κύριος Τσώρτσιλ μας τα ξεκαθάρισε στο λόγο του, και ξέρουμε υπέρ και κατά ποιών πολεμούμε. Προφανώς κρύβονται οι Ούννοι πίσω από όλα αυτά».

Κι ένας άλλος γράφει: «Αναρωτιέται κανείς, θα έπρεπε οι στρατιώτες μας να δίνουν τη ζωή τους για τις ελληνικές πολιτικές διαφορές; Εγώ λέω ότι δεν είναι απλά ελληνικές πολιτικές διαφορές, είναι μέρος του αγώνα εναντίον των Ούννων και πρέπει να συνεχίσουμε ως την εξόντωση αυτών των απείθαρχων στοιχείων».

Τα κυβερνητικά αρχεία μας δείχνουν επίσης τις αντιδράσεις στο Λονδίνο: στις 12 Δεκεμβρίου, ο Χάρολντ ΜακΜίλαν, πολιτικός σύμβουλος του στρατάρχη Αλεξάντερ, επιστρέφοντας από την Αθήνα συνέστησε «να κηρυχτούν όλοι αυτοί που μας πολεμούν στασιαστές και να ανακοινωθεί ότι όλοι όσοι φορούν πολιτικά και πιαστούν οπλισμένοι θα τουφεκίζονται, και ότι θα δοθεί 24ωρη προειδοποίηση στους κατοίκους ώστε να εκκενώσουν συγκεκριμένες περιοχές»”.

Άρα ο βρετανικός στρατός θα εκκένωνε και θα καταλάμβανε την Αθήνα. Σύντομα, οι ενισχυμένες βρετανικές δυνάμεις είχαν το πάνω χέρι και την παραμονή των Χριστουγέννων ο Τσώρτσιλ έφτασε στην ελληνική πρωτεύουσα σε μια αποτυχημένη προσπάθεια να κάνει ειρήνη ανήμερα τα Χριστούγεννα.

«Θα σας αποκαλύψω κάτι που δεν το έχω πει σε κανέναν», λέει σαν να κάνει σκανταλιά ο Μανώλης Γλέζος. Την παραμονή της 25ης Δεκεμβρίου θα έπαιρνε μέρος στην πιο παράτολμη περιπέτεια, τοποθετώντας πάνω από ένα τόνο δυναμίτη κάτω από το ξενοδοχείο Μεγάλη Βρετανία, όπου έδρευε ο Σκόμπι.

Κατηγορία: stigalaria, Αφιέρωμα, Διεθνή, Ιστορία, Κινήματα
Tags: , , , , , , , , , , , , , , , , , .


Σχόλια...

Σχολιάστε...